Bastardimi
i gjuhës nga mediat te librat
E huazuar na gazeta MAPO (http://www.mapo.al/
Përgatiti: Xhemi Hajredini - administrator i grupit "Gjuha Shqipe pa gabime"
Vendosja e pluralizmit
demokratik në Shqipëri pas gati 50 vjetëve të diktaturës komuniste, nuk do
të thotë që edhe në gjuhën shqipe të vendoset një “pluralizëm demokratik”
ashtu si, për fat të keq, e perceptojnë shumë nga mediat e të gjitha ngjyrave,
TV-të, si edhe nga shtëpitë botuese në Shqipëri. Ky biçim
pluralizmi gjuhësor”, i cili ka nisur pas vitit 1991, ka sjellë si pasojë që
gjuha shqipe, e shkruar dhe e folur në këto institucione, të ketë gabime, të
cilat mund të viheshin re gjatë periudhës ‘20-‘40 të shekullit të kaluar, kur
në Shqipëri ende nuk ishin vendosur normat e drejtshkrimit. Në këtë shkrim do
të ndalem në gabimet më tipike që vihen re në shtypin tonë:
1) Mënjanimi
thuajse i plotë i kohës së kryer e thjeshtë të mënyrës dëftore të foljes:
“Dje presidenti
Nishani ka deklaruar…”, kur duhet shkruar dhe lexuar edhe në mikrofon ose
kamera: “Dje presidenti Nishani deklaroi…”.
Dhe kjo, sepse e
kryera e thjeshtë tregon një veprim të përfunduar plotësisht para çastit të
ligjërimit, ose një gjendje a veprim të kaluar. Kurse e kryera tregon një
veprim, a gjendje të kaluar, në mënyre të tillë që rezultatet janë të pranishme
edhe në çastet e ligjërimit. (“Fjalor i gjuhës shqipe”faqe 897, 1981).
Mendoni për një çast sikur ky shtrembërim të bëhej normë në veprat letrare!..
Po shkëpus një dialog
të shkurtër nga vepra “Përballë pasqyrës së një gruaje” të Ismail Kadaresë,
(faqe 148).
-Është krejt ashtu,
-i thashë…
-Bëjnë sikur na kanë
harruar, po mendjen e kanë te ne,- përsëriti ai ngadalë… .
Shkrimtari ynë i madh,
si çdo shkrimtar tjetër shqiptar, ka përdorur foljet them dhe përsëris në kohën
e kryer e thjeshtë, pra ai shkruan: thashë dhe përsëriti.
Mendoni se sa do të
qeshnim, sikur Kadarea të shkruante:
-Është krejt ashtu, –
i kam thënë.
-Bëjnë sikur na kanë
harruar, por mendjen e kanë te ne, – ka përsëritur ai.
2) Zhdukja e
pjesëzës “të” në kohën e ardhme e tashme të mënyrës dëftore të foljes: “Do shkojmë…” dhe jo:
“Do të shkojmë..,.ose: “Do e bëjmë…” dhe jo: “Do ta bëjmë...” Madje edhe në
tituj artikujsh! Sikur në shtypin anglez ose amerikan e ardhmja e mënyrës
dëftore të foljes të shkruhej: ”I’m going work” dhe jo: “I’m going to work”,
pra, sikur të hiqej pjesëza “to”,(!?), kjo do të ishte me të vërtetë
skandaloze.
3) Mënjanimi i
trajtës së shquar të emrit, madje edhe gjatë lakimit:
“Bush bisedoi me
Putin”-kur duhet shkruar- “Bushi bisedoi me Putinin.”(Pas parafjalës “me” duhet
të përdoret rasa kallëzore).
4) Përdorimi
ndajfoljes “pavarësisht” si parafjalë në rasën rrjedhore:
Pavarësisht
rezultateve të arritura…”, kur duhet shkruar: “Pavarësisht nga rezultatet e
arritura…” Çuditërisht kjo dukuri po bëhet vitet e fundit normë në mediat tona
dhe përbën një gabim të paarsyeshëm.
5) Shkrimi i
fjalëve, termave, titujve, emrave të personaliteteve të huaja etj., sipas
drejtshkrimit të këtyre gjuhëve:
“The New York Times”,
George Bush, Ollbright, kur sipas rregullave të drejtshkrimit emrat,
titujt dhe emërtimet në gjuhë të huaja duhen shkruar sipas parimit fonetik të
gjuhës shqipe, pra, ashtu siç shqiptohen:” Nju Jork Tajms”, Xhorxh Bush,
Ollbrajt…
6) Nuk po
ndalem në një dukuri të shëmtuar, që vazhdon të mbetet plagë në gjuhën
tonë:
Vërshimin pa
asnjë arsye të fjalëve të huaja në media, për të cilat është shkruar
vazhdimisht, shumica e të cilave zëvendësohen fare mirë me fjalë të gjuhës
shqipe, si dhe mosrespektimin e shenjave të pikësimit.
7) Gabime të
rënda në titujt e organeve të shtypit ose të TV-ve:
Dy revista javore
kanë titujt: “Klan” dhe “Spektër”, disa gazeta, ”Metropol”, “Standard”, “Start”,
tituj, pra, në trajtën e pashquar të emrit, të cilat duhet të shkruhen në
trajtën e shquar: “Klani”, ”Spektri”, ”Metropoli”…, ashtu siç shkruhen, për
shembull, titujt e dy gazetave të tjera: “Panorama” dhe “Tema”…Pra, jo;
“Panoramë”. ”Temë”….
Mendoni sa për
të qeshur do të ishte sikur dy nga revistat më popullore para vitit 1992,
”Hosteni” dhe “Nëntori”, të titulloheshin “Hosten” dhe “Nëntor”.
Do të ishte
gjithashtu absurde, sikur gazeta italiane “Il Corriere della Sera” të shkruhej:
“Corriere della Sera”, gazeta franceze “Le Monde” të shkruhej: “Monde”, gazeta
amerikane “The Boston Globe”- “Boston Globe”, pra, pa nyjet e përparme përkatëse
“Il”, ”Le” dhe “The”, përkatësisht në italishte, frëngjishte dhe anglishte.
Në shqip këta tituj
do të duhej të përktheheshin: “Korrier i Mbrëmjes”, “Botë” dhe “Glob i
Bostonit” dhe kështu do të tingëllonin në mënyrë krejt të panatyrshme.
8) Duke imituar
në mënyrë dogmatike titujt e marrë nga gjuhë të huaja, sidomos nga anglishtja.
Janë krijuar emërtime
që nuk i përshtaten natyrës së gjuhës shqipe. Kështu kemi emërtime të tilla
“Tirana Bank”, kur ky institucion duhet titulluar “Banka Tirana”, aq më tepër
që funksionon në Shqipëri dhe jo në ndonjë vend të huaj.
Një qendër televizive
zgjedh titullin “Shijak Televizion” dhe jo “Televizioni Shijak”. Si sëmundje
ngjitëse ka, ose ka pasur emërtime të tjera absurde: ”Rozafa TV,” Skampa
TV”, “Apollonia TV”…..Për pasojë, mos ndoshta ndonjë ditë u dashka thënë
Tirana Radio, Shqiptar Televizion…(!?).
 |
| Respekto Alfabetin e gjuhës tënde! |
Gabime të rënda
gjuhësore në vepra të shtëpive botuese
Por e keqja më e
madhe vërehet në botimin e librave, ku me përjashtime të rralla, mungon
emri i redaktorit dhe korrektorit letrar. Si rrjedhim, librat botohen me
gabime gjuhësore. Pronarët e shumë shtëpive botuese, pa përjashtuar,
natyrisht as ata të gazetave, siç duket, duan të kursejnë në kurriz të gjuhës
dhe kështu parapëlqejnë që librat e të gjitha llojeve t’i botojnë pa ua
nënshtruar redaktimit dhe korrekturës letrare dhe gjuhësore. Madje rastis që në
një vepër letrare mund të gjesh vetëm emrin e recensuesit(!?). Për redaktor a
korrektor letrar, as që bëhet fjalë. Gabime gjuhësore vërehen sidomos në veprat
e përkthyera dhe botuara nga disa shtëpi botuese. Ka përkthyes që njohin mirë
gjuhët nga të cilat i përkthejnë ato, por nuk njohin mirë gjuhën shqipe. Si
pasojë, gjuha e këtyre veprave paraqet dobësi të theksuara. Me këtë rast do të
përmend vetëm një rast: Romani “Kodi i Da Vincit”, i shkrimtarit të njohur
amerikan Dan Broun, me sa di është botuar nga dy shtëpi botuese. Në
njërën, përkthyer nga një krijues i talentuar, fatkeqësisht ka gabime të mëdha
gjuhësore dhe logjike. Duket se libri nuk ka kaluar fare në procesin e
redaktimit gjuhësor dhe korrekturës letrare. Është e çuditshme si e ka lejuar
një dukuri të tillë botuesi që ka studiuar për gjuhë-letërsi shqipe. Por edhe
më e rëndë kjo dukuri vërehet në “Fjalorin Frazeologjik Italisht-Shqip”, vepër
e autorëve Naim Balla, Eshref Ymeri, Irena Ndoci (Lama). Gabimet në këtë fjalor
janë shumë të rënda. Dhe nuk ka si të ndodhë ndryshe, kur njëra nga korrektoret
letrare, Viola Grillo, ka mbaruar studimet për rusisht, madje në kohën kur
është botuar kjo vepër me vlera, ka punuar korrektore letrare në një nga
shtëpitë botuese të librit shkollor dhe do të ishte skandal po të vazhdonte të
punonte përsëri aty. (!?)... Është e habitshme se si drejtuesit e kësaj shtëpie
botuese kanë mbyllur sytë para këtij veprimi, kur e kishin për detyrë të gjenin
plot redaktorë që kanë mbaruar studimet për gjuhë-letërsi shqipe në UT
ose universitete të tjera. Dhe madje shumë të mirë!… Kanë dhe një rast
shembullor: korrektorin dhe pastaj redaktorin gjuhësor Loredan Bubani, veç të
tjerash, edhe autor tekstesh gjuhësore për shkollat tona, që ka punuar në
njërën nga këto shtëpi botuese të librit shkollor. Ndodh, gjithashtu, edhe një
dukuri tjetër: ribotohen vepra të përkthyera, që janë botuar dekada më
parë, sidomos para se të vendoseshin përfundimisht rregullat e drejtshkrimit
(shtator 1972), por pa kurrfarë redaktimi, a korrektimi. Si pasojë,
vende-vende, ndonëse këto vepra, të përkthyera nga shqipërues të njohur dhe me
përvojë, kanë nivel të lartë artistik dhe gjuhësor, çalojnë nga ana
drejtshkrimore…
 |
| Rri mbrapsht e fol/shkruaj drejt! |
Nga këta pak shembuj del në pah një dukuri shumë shqetësuese:
gjuha e shkruar, ose e folur edhe në mediat elektronike, si dhe gjuha e
librave, jo vetëm nuk është përmirësuar, por, mjerisht, po shfaq të meta që
kurrë nuk janë vërejtur në botimet e të gjitha llojeve gjatë periudhës
komuniste.
